Tijdcapsule Onderduikruimte Joden header

Gepubliceerd op 4 mei, 2015 door Danny Post

2

Het huis met de geheime kamer

Te koop: driekamerwoning met keuken, badkamer én een verborgen ruimte waar tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduikers zaten. Zo staat het natuurlijk nooit op Funda, maar soms beschikt een huis inderdaad over een vergeten extra kamer die plots tijdens een verbouwing tevoorschijn komt. We openen enkele geheime deuren naar het verleden.

Openingsfoto: Joods Staatsmuseum Vilna Gaon 

Vandaag herdenken we de miljoenen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. En dan moet ik, zoals wel vaker op 4 mei, denken aan een verhaal dat mijn vader eens in de zoveel jaar ophaalt. Toen hij tijdens de jaren tachtig voor het sloopbedrijf van zijn broer werkte, stuitte hij in Naarden op een onverwacht restant van de Tweede Wereldoorlog. “Vanwege de aanleg van een nieuwe snelweg moesten we een prachtige, grote villa slopen. Bij het verwijderen van het rieten dak kwamen we plotseling een geheime kamer tegen. Kennelijk hadden daar in de oorlog mensen ondergedoken gezeten. We waren met stomheid geslagen. We hadden voor de sloop nog in het huis rondgelopen en nooit iets van zo’n verborgen ruimte gemerkt. De kamer was volledig ingericht. Er stond een bed in, een nachtkastje… heel bijzonder.”

Onderduiken in Nederland

Doodsangst. Soms woonden mensen jarenlang onder de grond.

Onderduiken oorlog

Onderduiken vereiste wel enige lenigheid. (Verzetsmuseum Amsterdam)

Artis onderduikers

Onderduikers in Artis. (Amsterdams 4 en 5 mei comité)

Helaas stond men er in de eighties totaal niet bij stil om zo’n vondst te melden, laat staan te fotograferen. Nuchter: “Dat huis moest gewoon weg. Klaar.” De villa werd afgebroken en daarmee verdween een schrijnende herinnering aan de oorlogsjaren. Want tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten vele mensen ondergedoken. Aanvankelijk vooral Joden, die zo deportatie door de Duitsers hoopten te ontlopen (circa 25.000 in 1943), maar later ook niet-Joden zoals jonge mannen die opgeroepen waren om dwangarbeid te verrichten in Duitsland en verzetsstrijders die voor arrestatie vreesden. Eind september 1944, na de Spoorwegstaking, telde Nederland ruim 350.000 onderduikers. Een absoluut record binnen bezet Europa. Mensen zaten verstopt op zolders, in schuren, kuilen in het bos, bij boeren op het platteland maar ook in keukenkastjes, kledingkasten of onder de vloer. In Amsterdam hielden mensen zich zelfs schuil in dierentuin Artis, op de hooizolder bij de leeuwen en in de apenrots.

Anne Frank Het Achterhuis

Het bekendste onderduikverhaal van allemaal. (Het Anne Frank Huis)

Anne Frank Huis kamertje

Stille getuigen… (Het Anne Frank Huis)

Een aantal ruimtes, zoals die in de villa in Naarden, was op zo’n ingenieuze wijze verborgen dat deze na de oorlog vergeten werden. Vaak ook omdat de onderduikers en de mensen die hen in huis namen (daarop stonden zware straffen) bij een razzia waren weggevoerd. Heel af en toe komen ze bij sloopwerkzaamheden of een rigoureuze verbouwing tevoorschijn. En dat levert behalve huizenhoog kippenvel bij de ontdekkers fascinerende foto’s op.

Kamer achter de slaapkamer
Wanneer je na de dood van je ouders hun huis leegruimt, kun je voor grote verrassingen komen te staan. Daar weet Jan Poortman uit het Twentse Goor alles van. Toen zijn 91-jarige moeder stierf in 2010, was dat het moment om op zoek te gaan naar het luik voor onderduikers. “Ik wist dat het er was, maar had er nooit in gekeken,” schrijft Jan op zijn nostalgische site Pa3esy “Het huis werd in 1941, tijdens de Tweede Wereldoorlog gebouwd. Getekend en ontworpen door mijn vader. Hij had een vooruitziende blik, want hij bouwde al een schuilplaats in één van de slaapkamers. Ik heb nu van die plek het behang weggehaald en het luik ontdekt.”

Onderduikers geheime ruimte

Het geheime luik naar die andere slaapkamer… (Jan Poortman)

Onderduikers zolder

Een donker hol dat de Duitsers gelukkig nooit ontdekten. (Jan Poortman)

Onderduikers zolder

Zo benauwd moet het er destijds ongeveer uitgezien hebben. (Jan Poortman)

Onderduikers verborgen ruimte vloer

Overleven was belangrijker dan comfort. (Jan Poortman)

Erachter trof Jan een bedompte, stoffige ruimte aan, waar de spinnen al decennia lang vrij spel hadden. Maar tijdens de oorlog -zo weet hij uit de verhalen van zijn ouders- sliepen hier mensen van vlees en bloed. Ongelooflijk. “Op deze vloer lagen wat stromatrassen en er was plaats voor drie mensen. Gedurende de oorlog zijn er echter nooit meer dan twee onderduikers tegelijk in de ruimte geweest. Deze mensen werkten overdag op een boerderij, ongeveer op een halve kilometer afstand van ons huis. ’s Avonds sliepen ze dan bij ons.”

 

Hokje met Joodse historie
Ook de modernisatie in 2009 van een reeks huizen in de Hilversumse Ericastraat leverde een onverwachte vondst op. In één van de huizen ontdekte Ben Raven, die destijds als opzichter van woningbouwvereniging De Alliantie bij het project betrokken was, een piepklein kamertje. Het ging schuil achter een scharnierend kastje in de kelder. Ben was er maar net op tijd bij. “Ik ben erg blij dat ik geen vijf minuten later in de woning was. Anders was het geheel weggesloopt door het aannemersbedrijf in verband met de renovatie van deze woning.” Het kamertje verkeerde in ongeschonden staat, alsof de laatste onderduikers gisteren vertrokken waren.

Onderduikers Hilversum Ericastraat

Slim. Zulke lieve poppenhuisjes stonden boven iedere verdenking. (Ben Raven)

Hilversum onderduikers Joden

Op de vlucht voor de nooit aflatende haat van de nazi’s. (Ben Raven)

Hilversum onderduikers affiche

De enige woonoptie die vaak nog overbleef. (Ben Raven)

Met de ontdekking kwamen ook de verhalen los. De Hilversumse Bloemenbuurt, waarin de woning stond, bleek tijdens de Tweede Wereldoorlog een bolwerk van onderduikadressen te zijn geweest. Overbuurvrouw Thea Beekman die al sinds 1934 in de straat woonde, herinnerde zich de familie Alphen die op nummer 74 woonde nog goed, vertelde ze aan Hart van Nederland. Zij hoorde weleens dat ze Joden verborgen hadden gehouden, maar kon het eigenlijk nooit geloven. “Maar ja nu heb ik het kastje gezien en moet ik het wel geloven.”

 

Bed & Breakfast in Almelo
Voor Bert-Jan Dierink uit Almelo is zo’n ontdekking nog heel vers. Pas afgelopen zaterdag kwam hij erachter dat zijn huis jarenlang iets voor hem verborgen hield. “Ik zocht oude foto’s van ons huis en had de vorige eigenaar gebeld. Hij kwam langs en toen we boven op zolder stonden, zei hij ineens: ‘Weet je dat er hier een onderduikplek was in de oorlog?'” Hoewel Bert-Jan al zeven jaar in het huis woont, had hij geen idee. Hij ging onmiddellijk op onderzoek uit. “Toevallig had ik afgelopen zomer -zonder het te beseffen- een muur en gipsplaten voor het toegangsluik gezet, dus ik moest me in allerlei bochten wringen om erin te komen, maar het is me gelukt.”

Onderduikers Almelo

Het luik kon van binnenuit gesloten worden. (Bert-Jan Dierink)

Almelo ontdekking onderduikers kruipruimte

Verzetsmensen moesten geen last hebben van claustrofobie. (Bert-Jan Dierink)

Almelo onderduikers luik

De locatie van het luik. (Bert-Jan Dierink)

De vroegere eigenaar, die van 1934 tot 2004 in het huis woonde, onthulde dat de ruimte al in 1940 gemaakt was. “Hij werd regelmatig gebruikt als onderduikadres voor verzetsmensen. Er verbleef maximaal één persoon in de ruimte en altijd maar voor één nacht. Het gezin had kleine kinderen en men vond het risico te groot om iemand voor een langere periode in huis te hebben. Die man praatte alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Hij wist niet beter!”

 

Schuilen onder de keuken
In het Poolse dorp Ciepielów werd vorig jaar een onderduikplek gevonden waaraan een wel heel tragisch verhaal kleefde. De ruimte bevond zich onder het huis van de familie Kowalski die daar tijdens de oorlog twee bevriende Joodse meisjes onderdak verschafte. Helaas kreeg een buurman argwaan en gaf hij de familie aan bij de SS. Toen officieren een inval deden in de woning en ze de meisjes inderdaad aantroffen, was hun wraak groot. Zowel de onderduikers als de zeven leden van de familie die op dat moment thuis waren, werden naar de schuur achter het huis gebracht, waarna deze in lichterlaaie werd gezet. Het negental verbrandde levend.

Polen onderduikers dorpje

De onderduikruimte onder de keuken bleek geheel intact. (Jonny Daniels)

Polen onderduikers keukentrapje

De trap naar het verleden. (Jonny Daniels)

Polen onderduikers keuken

Op deze plek vonden onbeschrijflijke gruwelijkheden plaats. (Jonny Daniels)

De enige overlevende was een zoon die even de deur uit was. Hij stierf enige jaren geleden en sindsdien wonen zijn dochter en kleinzoon in het huis. Toen Jonny Daniels van Holocaust-organisatie From the Depths er na een tip uit het dorp een kijkje ging nemen, wist hij niet wat hij zag: “Ik ging de ruimte binnen door een klein gat in de keukenvloer en het was zo’n krachtige en emotionele ervaring om maar een microseconde te voelen wat zij gevoeld moeten hebben.”

 

Noorse oorlogshumor
Waar een beetje strak voetenwerk niet toe kan leiden. In 2013 opende een groepje Noorse studenten per ongeluk een mysterieuze kamer op de zolder van hun studentenhuis. Ze hadden van hun huisbaas gehoord dat zich daar ergens een onderduikruimte moest bevinden, maar toen ze een korte pauze namen tijdens het blokken en op speurtocht gingen, vonden ze aanvankelijk niets. Totdat…een student zich gaar en gefrustreerd op de vloer liet vallen en haar benen vrij spel gaf. Bam. Een ander die erbij was en deze foto’s onder de naam mYNDIG plaatste op Reddit: “Ze rekte zich uit en toen bewoog de muur opeens.” Sesam, open u…

Noorwegen onderduikers

Niets te zien. Het duurde eeuwen voordat ze succes hadden. (mYNDIG)

Noorwegen onderduikers 2

Een goedgeplaatste high kick en de magische deur schoot open. (mYNDIG)

Noorwegen onderduikers 3

Sommige geheimen zijn behoorlijk groot. (mYNDIG)

Noorwegen onderduikers alarm en bordje

Humor en angst gingen hand in hand. (mYNDIG)

Noorwegen onderduikers 5

Dromend van een vrij Europa… (mYNDIG)

Noorwegen onderduikers en verzet

Op oude filmbeelden is de kamer te zien.

Wat zich aan hen openbaarde, was een kamer waar de tijd had stilgestaan. Ze zagen een tafel, een alarm dat afging als er indringers in de buurt waren en een landkaart. Wie zich er ooit schuilhielden? Dat antwoord kwam nadat de beelden viral gingen en een historicus een oude film opgroef waarop de ruimte te zien is. Hij werd gebruikt door verzetslieden die daar onder meer illegale kranten drukten. Ondanks alle stress liet hun gevoel voor humor hen nooit in de steek. Op een bordje staat in het Noors: “Als je last hebt van je maag, kom je er niet in.”

 

Wie is daar??
Carolien van den Handel kon haar ogen niet geloven toen ze in 1996 haar nieuwe huis in de Amsterdamse Maasstraat aan een nadere inspectie onderwierp. In een loze ruimte boven de schuifdeuren trof zij een vrijwel intacte onderduikplek aan. Carolien: “Ik wist dat deze ruimtes in Amsterdamse huizen tijdens de oorlog als onderduikplek zijn gebruikt. Ik heb het er nota bene nog over gehad bij de koop van het huis, maar als je dan daadwerkelijk een schuilplek aantreft, sta je toch wel even te kijken.” Behalve een matras trof Carolien een stel tijdschriften aan uit 1942 en 1943 plus een handleiding voor een radiotoestel. Die waren tijdens de oorlog verboden.

Amsterdam onderduikers matras

Wie er boven Caroliens woonkamer sliep, is een mysterie. (Verzetmuseum Amsterdam)

Onderduiken man

Koekoek. Plafonds, de muur, mensen kwamen overal uitgeklommen. (Verzetsmuseum Amsterdam)

De kamer had oorspronkelijk geen toegang vanuit Caroliens appartement op de tweede verdieping, maar een luik in de kast (verborgen onder een zeiltje) op de derde verdieping vormde waarschijnlijk de entree. Een hele rare gedachte. “We weten veel over de oorlog, maar als je zo’n plek in je huis aantreft, komt de geschiedenis heel dichtbij, dan realiseer je je echt wat er gebeurd is. Het is af en toe alsof er nog iemand in dit huis woont.”

 

Verzet central
De Correlistraat in Amsterdam lijkt een straat als zovele andere. Dat is ‘ie niet. Op nummer 6 woonde tijdens de oorlog de familie Boissevain die de spil vormde van de verzetsorganisatie CS-6 (de naam zou zijn afgeleid van het adres, al is dit niet met zekerheid te zeggen omdat geen van de leiders de oorlog overleefden). Hun huis werd gebruikt om in het diepste geheim te vergaderen over nieuwe acties om de bezetter te dwarsbomen, maar ook om onderduikers onder te brengen. Het huis wemelde van de knap verborgen schuilplaatsen, waar Joden en anderen een veilig heenkomen vonden en waar ook wapens en springstoffen werden bewaard.

Onderduikers en verzet Amsterdam

De leden van CS-6 gingen letterlijk ondergronds. (Verzetsmuseum Amsterdam)

Onderduiken en verzet Amsterdam

Geïmproviseerde wapendepots vond je overal in Amsterdam. (Verzetsmuseum Amsterdam)

Amsterdam onderduiken en verzet pamflet

De Duitsers konden niet om zulke grappen lachen. (Verzetsmuseum Amsterdam)

De oude schuilplaatsen bleven sinds 1945 grotendeels onveranderd, maar niet zo lang geleden besloten de huidige bewoners van het huis te verbouwen. Hoewel ze beloofden de ruimtes zoveel mogelijk te respecteren, zouden sommige toch worden aangetast. Verzetsmuseum Amsterdam besloot ze daarom vast te leggen. De foto’s zijn een eerbetoon aan een groep mensen die hun dappere strijd tegen de Duitsers veelal met de dood moesten bekopen.

 

Het Haarlemse Achterhuis
Misschien niet recent ontdekt, maar minstens zo intrigerend is een geheime kamer die zich boven Ten Boom Juweliers in de Haarlemse Barteljorisstraat bevindt. Deze ruimte werd achter een kast gecreëerd door Casper ten Boom en zijn twee dochters Betsie en Corrie. Er waren voortdurend vijf à zes personen ondergedoken in hun woning: Joden maar ook leden van de Ondergrondse. Op 28 februari 1944 werd het gezin verraden en door de Gestapo gearresteerd. Hoewel de Duitsers wisten dat er ergens ook onderduikers zaten, konden ze deze niet vinden. Gevolg: het huis werd onder bewaking gezet om ze uit te hongeren.

Corrie ten Boom onderduikers kast

Kruip-door-sluip-door naar veiligheid. (Corrie ten Boomhuis)

Corrie ten Boom Museum kamer

Minder bekend dan het Anne Frank Huis maar niet minder boeiend. (Corrie ten Boomhuis)

Corrie ten Boom onderduikadres

Corrie leek soms alleen maar was dat nooit. (Corrie ten Boomhuis)

De Schuilplaats Corrie ten Boom

Met een beetje proppen konden er zes mensen in. (Corrie ten Boom)

Corrie ten Boom woonkamer

Ook de rest van het huis verkeert nog in originele staat. (Corrie ten Boomhuis)

Helaas voor de Duitsers wierp een niet-foute politie-agent zich op voor deze bewaking en wist hij de vier Joden en twee verzetsstrijders na 47 uur ongemerkt te bevrijden. Voor de Ten Booms liep het minder goed af. Casper stierf na tien dagen in de gevangenis en Betsie overleed in concentratiekamp Ravensbrück. De enige die het kon navertellen was Corrie die er het boek De schuilplaats over schreef. En de geheime kamer? Die is nu te bezichtigen: corrietenboom.com.

Ook interessant om een keer te bezoeken is het Onderduikmuseum Markt 12 in Aalten. In het museum zijn de verhalen van onderduikers in oorlogstijd interactief te ervaren. Kijk voor meer informatie op de website: aaltensemusea.nl/onderduikmuseum.

 

Deel dit artikel!
Facebooktwittergoogle_plusmail

 

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


Over de auteur



2 Responses to Het huis met de geheime kamer

  1. Leen Mulder says:

    Weer een mooi stuk Danny … !

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Omhoog ↑