...

MCB Tretchikoff banner 4

Gepubliceerd op 12 mei, 2015 door Marie-Cecile Beniers

0

Kitsch met de K van Ka-Ching!

Hij pochte graag dat hij de best verkopende kunstenaar ter wereld was, maar haatte zijn bijnaam ‘the King of Kitsch’. Zijn schilderij Chinese Girl is bekender dan de Mona Lisa, maar wie was Vladimir Tretchikoff eigenlijk?

“Diep van binnen ben ik een bohémien, maar ik leef liever als een kapitalist. Ik rij liever een Cadillac dan op een fiets.” En inderdaad, Vladimir Tretchikoff reed jarenlang in een roze Cadillac. Dat kon makkelijk, want zijn kunstwerken, en vooral de enorme verkoop van de prints ervan, legden hem geen windeieren. De geboren Rus maakte kunst voor de massa en was hierdoor geliefd én gehaat. “Tretchikoff schildert vanuit zijn hart, er is niets neps aan hem. Je houdt van hem of je haat hem, iets er tussenin bestaat niet,” zegt schrijver Stuart Cloete over zijn goede vriend. En dat is nu, negen jaar na zijn dood, nog steeds zo.

Tretchikoff schilderij

De Lady from Orient is na zestig jaar nog steeds even mysterieus.

Vlucht naar China
Vladimir Tretchikoff wordt in december 1913 geboren in de Russische stad Petropavlovsk (het huidige Kazachstan). Zijn lange leven leest als een spannend jongensboek. De Russische revolutie is voor het gezin Tretchikoff (dat bestaat uit vader en moeder en acht kinderen, kleine Vlad is de jongste) reden om het land te ontvluchten en de oversteek te maken naar China. Daar strijken de Tretchikoffs neer in Harbin, een stad waar veel Russische immigranten wonen. Dit is de plek waar Tretchikoff opgroeit, hij zal nooit meer terugkeren naar zijn vaderland.

Tretchikoff schilderend

Thuis bij de Russische meester. (Tretchikoff Foundation)

Tretchikoff schilderend zwaan

In 1949 poseerde balletdiva Alicia Markova voor The Dying Swan.

Tretchikoff Dying Swan schilderij

In 1951 stierf de zwaan op gracieuze wijze nog een keer.

Tretchikoff Birth of Venus

De favoriete B’s van Tretchi: Ballerina, Birth of Venus, borsten.

Op zijn zestiende gaat hij van school en gaat hij werken als schilder voor de Russische Opera in Harbin. Wanneer Tretchikoff naar Shanghai verhuist, gaat de autodidact daar aan de slag als art director en illustrator voor Mercury Press, een Amerikaanse uitgeverij en reclamebureau. Tegelijkertijd maakt hij illustraties voor lokale Russische en Engelstalige bladen. Hij ontmoet Natalie Telougoff, eveneens een Russische immigrant en het stel trouwt al snel. Samen verhuizen ze naar Singapore, waar ze in 1938 dochter Mimi krijgen.

Portrait of an affair
Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt volgt een even vreemde als spannende periode voor Vladimir. Allereerst vluchten zijn vrouw en dochter naar Zuid-Afrika. Tretchi vertrekt later, maar die tocht loopt helemaal mis. Eerst wordt zijn boot gebombardeerd door Japanners en wat volgt is een bizarre reis. Samen met 41 andere overlevenden roeit hij naar Sumatra, dat inmiddels ook is bezet door Japan. Ze roeien door naar Java, wat bij aankomst ook blijkt te zijn bezet. De barre en opmerkelijke tocht eindigt uiteindelijk in Serang, waar de groep alsnog gevangen wordt genomen. Tretchikoff zit drie maanden vast en brengt daarna de rest van de oorlog door in Batavia (het huidige Jakarta). Daar, ver weg van vrouw en kind, geniet hij van zijn nieuwe vrijheid.

Tretchikoff Balinese girl

De verboden Fruits of Bali werden in 2008 voor 480.000 dollar geveild.

Tretchikoff Balinese dancer

Ver weg van vrouw en kind deed Tretchikoff een buitenechtelijk vreugdedansje.

Tretchikoff naakten

In de snikhete tropen had Lenka genoeg aan een Red Jacket.

Tretchikoff en zijn grote liefde

Tretchikoff en Lenka hielden contact. “Weet je nog hoe ik je altijd uit je kleren praatte?”

Hij krijgt een affaire met Leonora (Lenka) Schmidt-Salomonsen, de half-Maleisische, half-Nederlandse vrouw van een Hollandse piloot. Tretchi verleidt haar door te vragen of ze voor hem wil poseren. Lenka twijfelt, het wordt een naaktportret, maar besluit op advies van haar bazin er toch voor te gaan: “Rembrandt schilderde ook naakt, zei ze. Als jij Vladimir zo’n goede kunstenaar vindt, poseer dan gewoon voor hem. Misschien komt zijn werk ooit nog wel in een museum te hangen.” Dat was een understatement, want de schilderijen van Lenka -Tretchi maakt er meerdere van haar- bereiken een iconische status. Alleen al van Red Jacket worden er honderdduizenden prints verkocht. Helaas is hun relatie geen lang leven beschoren. Na de oorlog, in 1946, vertrekt Tretchi naar Zuid-Afrika, waar hij herenigd wordt met zijn vrouw en dochter. Daar zal hij, samen met hen, de rest van zijn leven wonen en zijn naam als schilder uitbouwen. Toch noemt hij in documentaire uit 1998, Lenka ‘de liefde van zijn leven’.

Who’s that girl?
De identiteit van de vrouw die model stond voor The Chinese Girl (of Green Lady), een ander wereldberoemd schilderij van Tretchikoff, is nog niet zo lang geleden achterhaald. Biograaf Boris Goreliv ontdekt bij toeval dat het om Monika Sing-Lee gaat. De toenmalige tiener ontmoet Tretchikoff in 1951 in de wasserette in Kaapstad waar ze werkt. “Hij was heel aardig voor me. Ik werd bijna verliefd op hem. Hij was heel joviaal, maakte altijd grapjes en kreeg iedereen aan het lachen.” Een maand lang, twee keer in de week poseert Sing Lee voor hem. Uiteindelijk maakt hij twee schilderijen van haar. Allebei genaamd Chinese Girl, iets wat Sing-Lee nogal teleurstellend vindt. “Ik had gedacht dat hij wel met wat meer creatievere namen zou komen. Maar goed, ik was allang vereerd dat hij twee portretten van me schilderde. Normaal gesproken maakte hij er maar eentje van een model.”

Tretchikoff Chinese Lady portretten

The Chinese Girl zag met de dag groener van misselijkheid.

Tretchikoff echte Chinese Girl

Waarom Monika op het schilderij zo zuur kijkt? “Ik verveelde me.”

Tretchikoff mok

Van het geld dat Monika kreeg, kan ze misschien een toffe mok kopen?

Tretchikoff Monika schilderij

Monika lacht, maar ze is niet blij dat ze zich met een fooi liet afschepen.

Echt gecharmeerd is Monika ook niet van het werk. “Eerlijk gezegd was ik nooit zo dol op dat groene gezicht dat hij me gaf. Ik schrok me rot toen ik het eindresultaat zag. Ik zag er ziek uit en vond mezelf net een monster uit een horrorfilm. Toen mijn schoonzus me eens met kerst een print gaf van Chinese Girl wilde ik hem niet eens aan nemen. Mijn schoonzus nam hem terug en gaf hem aan iemand anders.” Als ze later op tv ziet hoe beroemd en populair haar schilderij is, bedenkt ze zich en wil ze toch een print hebben. Ze besluit in de nineties om de dan hoogbejaarde schilder op te zoeken en om een print te vragen. Aanvankelijk herkent hij haar niet eens. “Hij zei tegen me: ‘Doe niet zo gek, je lijkt niet eens op haar.’ Waarop ik antwoordde: ‘Zie jij er nog hetzelfde uit als veertig jaar geleden?'” Monika krijgt haar print. Al baalt ze achteraf flink dat ze destijds genoegen nam met een schamele £ 6,50 voor de poseersessies. “Ik was zo dom, zo jong nog. Wat wist ik van zaken? Ik wil niet opscheppen, maar mijn portret heeft Tretchikoff rijk gemaakt. The Chinese Girl was het beste dat me in mijn niet-zo-leuke leven is overkomen.” Opvallend: ook deze geportretteerde dame heeft Nederlands bloed. Monika is niet 100 procent Chinees, maar ook een deel Nederlands en Portugees.

Million Dollar Babe
Chinese Girl zal uiteindelijk het kostbaarste schilderij worden van Tretchikoff. In 2013 brengt het doek tijdens een Britse veiling maar liefst 1 miljoen pond op. De grootste grap is misschien wel dat de oorspronkelijke eigenaresse, een Amerikaanse, jarenlang niet door heeft wat voor goudmijntje ze in huis heeft. Maar anderen net zo goed niet: tot twee keer toe wordt er bij haar ingebroken, maar het kostbare doek laten de dieven hangen. Beetje dom, want het had hen in een klap steenrijk gemaakt. De eigenaresse krijgt het van haar moeder, ene Mignon Buehler. Ook Mignon is niet bekend met de maker ervan, maar ze koopt het doek in 1954 tijdens een expositie in warenhuis Marshall Field’s in Chicago, omdat het haar zo aanspreekt. Let wel: voor slechts 2.000 dollar… Mignon: “Ik had wel gehoord dat Tretchikoff de koning van de kitsch werd genoemd. Misschien had ik dat ooit ergens gelezen. Maar ik had me er nooit in verdiept.”

Tretchikoff Bonhams veiling

“Eenmaal, andermaal, deze zeezieke beauty is verkocht! ” (Bonhams)

Tretchikoff schilderijenboek

Ook dit boek uit 1969 over Tretchikoffs werk is nu een collector’s item.

Tretchikoff schilderijenboek 2

Zo kun je ook met een klein huis al zijn schilderijen in huis halen.

Tretchikoff Hindu Dancer schilderij

The Hindu Dancer bracht tijdens een veiling 138.000 dollar op.

In de seventies geeft Mignon het schilderij aan haar dochter. Zij koestert Chinese Girl en zeult het jarenlang mee met elke verhuizing. “Ik hield haar omdat ze zo prachtig was,” zo spreekt ze liefdevol. “Het schilderij was al zo lang een familiebezit, en ook mijn moeder en grootmoeder waren dol op haar. Ze bleef bij me, ook al trokken sommige van mijn huisgenoten haar totaal niet. Daarom hing ze soms ook in mijn slaapkamer of in mijn kantoor.” Dochter Buehler heeft wel een donkerbruin vermoeden dat haar Chinese Girl wat waard kan zijn. “Ik wist dat er wel een geschiedenis achter zat, maar echt veel wist ik er niet van. Toen ik als student in de jaren zeventig een keer een soap keek, zag ik haar voorbij komen. Ik zei: ‘Oh my gosh, dat is mijn schilderij!’ Ik hield haar omdat ik aan haar gehecht was.” In 2011 wordt Buehler benaderd door de organisatoren van een Tretchikoff tentoonstelling in de South African National Gallery. Dan begint het Buehler te dagen dat haar schilderij wel eens een echt goudmijntje kan zijn. Twee jaar later is ze miljonair. Wie Chinese Girl adopteerde? Laurence Graff, directeur van Graff Diamonds. Het legendarische werk hangt tegenwoordig op zijn Delaire Graff Estate in Zuid-Afrika.

Tussen kunst en Tretchikoff
Terwijl er honderdduizenden Tretchikoffs over de toonbank zijn gegaan, blijft de kunstenaar in zowel vaderland Rusland als zijn thuisland Zuid-Afrika nagenoeg onbekend. Wanneer biograaf Goreliv in 2010 zijn geboortestad bezoekt, ontdekt hij tot zijn grote verrassing dat de directeur van het plaatselijke kunstmuseum nog nooit van zijn beroemde voormalige inwoner heeft gehoord. En als in 2011 een Zuidafrikaanse krant haar lezers vraagt wat ze van de schilder vinden, weet 59% van de 7.000 ondervraagden niet eens wie Tretchikoff is. En als mensen wél bekend zijn met de man en zijn werk, dan is het vaak een onderwerp van discussie. Tretchi’s werk is namelijk omstreden. Niet zozeer om de thematiek in zijn schilderijen, maar meer vanwege de discussie of het nu echt kunst met een grote K is. Veel kunstkenners vinden van niet en Tretchikoff staat dan ook bekend als ‘king of kitsch’.

Tretchikoff Afrikaans schilderij vrouw

Tretchi was lang onbekend in Afrika, terwijl hij er prachtwerken als Women of the Ndebele maakte.

Tretchikoff Afrika

Met Melon Boy is de fun-factor van je huiskamer altijd hoog.

Tretchikoff Zulu Girl schilderij

Zulu Girl staat hoog op ons verlanglijstje.

Tretchikoff posters

Voor Tretchikoff konden kwantiteit en kwaliteit uitstekend samengaan. (Tretchikoff Foundation)

Omdat de arty-farty kunstelite hem niet zwaar genoeg vindt voor een expo in hun galerie of museum, maakt de schilder van de nood een deugd en toont hij zijn werk in grote warenhuizen. Zo trekt de expositie in het Londense Harrods in 1961 ruim 200.000 bezoekers. Toch zit de kritiek de kunstenaar dwars en heeft hij om die reden een grote hekel aan critici. “Ik lust ze rauw. Het zijn trouwens toch allemaal mislukte kunstenaars.” “Hij vond het vreselijk,” zo laat zijn dochter na zijn dood weten. “En wij denken er ook zo over. Over de hele wereld hebben een heleboel mensen zijn schilderijen gekocht, en als zoveel mensen van hem hielden, dan moet dat toch iets betekenen? Dan maakt het niet uit wat de kunstcritici hierover te zeggen hebben.”

Voor de massa
De Zuidafrikaanse kunstenaar Beezy Bailey zegt dat Tretchikoffs grootste ‘misdaad’ is dat hij niet zijn neus ophaalde voor de naoorlogse working class. “In de jaren vijftig waren de klassen nog duidelijk gescheiden. Dat is waarom hij nooit is omarmd en waarom hij niet cool is. Zijn kunst was niet snobistisch en de massa was er gek op.” Als in 2011 eindelijk in Zuid-Afrika een grote overzichtstentoonstelling van Tretchi wordt georganiseerd, is de kritiek nog altijd niet van de lucht. Vivian van der Merwe, hoogleraar in schilder- en tekenkunst aan de universiteit van Stellenbosch schrijft bijvoorbeeld: “Allerlei curatoren en critici noemen Tretchi nu peoples painter. Hoe is dat mogelijk als een groot deel van zijn prints werden gekocht door witte Zuidafrikaanse middenklasse in luxe warenhuizen waar alleen blanken mochten komen?”

Tretchikoff schilderend lijst

Eén van Tretchi’s meest geliefde creaties is Miss Wong.

Tretchikoff oosterse dame

Heb je deze oriëntaalse Smurfin in huis? Jaloers!

Tretchikoff vrouwen lelie

Deze twee dames zijn helaas al heel lang niet meer op een rommelmarkt gesignaleerd.

Tretchikoff oosten

Koloniale kitsch? Wij noemen haar liever The Rice Lady.

“Hoe leg ik dit uit aan mijn studenten, de kunstenaars van de toekomst, of internationale gasten die mij vragen hoe deze koloniale kitsch ineens een culturele status heeft gekregen? Betekent dit dat het Johannesburg Philharmonisch Orkest straks naast Beethoven ook Barry Manilow gaat spelen?” Fans vinden de kritiek onterecht. Zo zegt Uri Geller: “Wie heeft bepaald dat de Green Lady kitsch is? Niet de honderdduizenden mensen die haar kochten.” Ontwerper Wayne Hemingway vergelijkt Tretchikoff zelfs met Warhol. “Hij heeft alles bereikt wat Andy Warhol altijd verklaarde dat hij wilde doen, maar nooit kon bereiken vanwege zijn status van ‘cool’.”

Goudmijntje
Hoewel Tretchikoff ‘king of kitsch’ wordt genoemd en de prints van zijn schilderijen met honderdduizenden zijn geproduceerd (er wordt zelfs gezegd dat Tretchikoff de meest gereproduceerde kunstenaar ooit is), betekent een print van hem helemaal niet dat je iets koopt wat middelmatig of van slechte kwaliteit is. Althans, dat vinden zijn talloze fans én zijn biograaf Boris Gorelik. Volgens Gorelik hebben de Tretchikoff prints hun eigen geschiedenis en hun eigen artistieke waarde. “Het zijn fragmenten van de populaire cultuur, overblijfselen uit een lang vervlogen tijd. Vaak zijn prints een slap aftreksel van het origineel, bij Tretchikoff is dit absoluut niet het geval. Zijn prints zijn een perfect voortvloeisel uit de originele doeken.”

Tretchikoff multicultureel

The Balinese Dancer en Swazi Girl werden duizenden keren gekloond.

Tretchikoff Zulu Maiden sc

Ook in het zonnige Afrika ziet men soms blauw van de kou.

Tretchikoff schilderijen

Voor Rainy Day waagde de schilder zich voor de verandering eens aan een blondje.

Tretchikoff Clowns schilderij

De kunstelite kon -stom van ze- niet lachen om deze lollige Clowns.

Een vintage print is dan ook een waardevaste investering. Je kunt nog steeds nieuwe prints kopen (bijvoorbeeld bij Felix Rosenstiels Widow & Son), vintage reproducties zijn meer waard, zeker als ze er nog goed uit zien. Die kun je onder andere kopen op zijn officiële site. Wanneer je op een rommelmarkt of in een kringloop voor een paar tientjes een replica ziet hangen, realiseer dan dat het een goede investering is. Zeker als ze nog in de originele (en eigenlijk best wel lelijke, kitscherige) lijst zitten. Chinese GirlMiss WongLost Orchid en The Dying Swan zijn allemaal goed voor 120 tot 200 euro (afhankelijk van de grootte).

Comeback king
Dit is wel eens anders geweest. Hoewel Tretchikoff superpopulair is in de jaren vijftig en zestig, komt hier in de jaren zeventig een einde aan. In de jaren tachtig wordt de reproductie van zijn werk zelfs stilgezet. Originele doeken brengen maar een paar honderd pond op. En op tweedehands markten word je doodgegooid met replica’s. Wayne Hemingway zegt over die tijd: “Telkens als ik naar een carbootsale ging kwam ik wel een print tegen van Tretchikoff. En ze waren altijd goedkoop, één pond, of hooguit twee. Niemand kocht ze. Mensen vonden ze gewoon niet cool.” Wat zouden we graag met een tijdmachine terugflitsen naar de Britse weilanden waar je op carbootsales struikelt over de goedkope oude Tretchikoffs.

Tretchikoff penney whistlers schilderij

Een print van de zeldzame Penney Whistlers moet al gauw 750 dollar opbrengen.

Tretchikoff interieur 2

Clean of camp, Miss Wong en haar vriendinnen voelen zich overal thuis.

Tretchikoff interieur

Opeens woonde Lady from Orient in een urban designhut.

Tretchikoff kringloop grofvuil

Links onze kringloopvondst en rechts een grofvuil droom.

Want inmiddels zijn de prints dus stukken zeldzamer én kostbaarder. Ze maken hun comeback in de jaren negentig, als de retro interieurs bezig zijn met een revival. Ineens is het hip en cool om een Tretchikoff aan je muur te hebben (eat this, Warhol). Op Pinterest word je tegenwoordig doodgegooid met de waanzinnigste interieurs waar een grote of kleine Tretchikoff de blikvanger is. Hoe cool de prints zijn merken we zelf als we vorige week bij kringloop Het GOED in Vlaardingen een Balinese Girl voor 20 euro mee naar huis nemen. Een post op Instagram en Twitter veroorzaakt een storm aan reacties. Diverse volgers, waaronder stylist Fred van Leer gaan he-le-maal door het lint als ze haar zien. “Omg, ik moet deze,” roekoekoe’t Fred. “Ik wil hem ik wil hem ik wil hem! Ik koop hem van je over, zeg maar wat je ervoor wil hebben.” Ook andere volgers zwaaien met hun geld. En terecht, want volgens Hemingway zijn de prints een blijvertje. “In de volgende generatie zullen zijn prints waarschijnlijk zo’n 300 tot 400 pond opbrengen. Omdat ze zo onlosmakelijk zijn verbonden aan een periode én omdat ze steeds zeldzamer worden.” Niet slecht voor de koning van de kitsch.

Meer informatie over deze bijzondere schilder: vladimirtretchikoff.com.

Tretchikoff kussens

Geen geld voor een originele print? Je kunt altijd nog een kussen of lampenkap kopen.

 

Deel dit artikel!
Facebooktwittergoogle_plusmail


Over de auteur



Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Omhoog ↑