...

Expositie Jodenvervolging in foto's Nederland 1940-1945 boek expositie go with the vlo

Gepubliceerd op 4 mei, 2019 door Danny Post

0

De Jodenvervolging in beklemmende foto’s

De Holocaust mag nooit vergeten worden. Het boek De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 herinnert ons op indringende wijze aan deze zwarte periode. 

Bij het lezen van de inleiding van De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 schieten je ogen gehaast door de tekst. Hebben de Joodse geliefden die de cover sieren het gered? Opluchting: ja dat hebben ze. Ralph Polak en Miep Krant, respectievelijk negentien en vijftien jaar oud toen ze in 1943 op de Dam poseerden, doken allebei onder en overleefden zo de oorlog. Na de bevrijding trouwden ze en zetten ze in Baarn een succesvolle textielzaak op.
Helaas is het een van de spaarzame happy endings in dit boek. Nederland had van de bezette West-Europese landen relatief het grootste aantal Joodse slachtoffers. In totaal hebben hier 104.000 van de ongeveer 140.000 joden de Holocaust niet overleefd, ongeveer 75 procent. De meesten van hen werden vermoord in concentratie- en vernietigingskampen van de nazi’s.
Het blijft een ongemakkelijke waarheid. Ter vergelijking: in Denemarken overleefde 99 procent van alle Joden. We hadden meer kunnen doen voor de Joden in ons land, meer móeten doen. De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 dwingt je om naar de gezichten te kijken van de mensen achter dat duizelingwekkende getal. Hun leed snijdt door je ziel.

De Jodenvervolging in foto's Tweede Wereldoorlog Nederland go with the vlo

Ralph Polak en Miep Krant op de Dam. Rechts controle op de Singel. (Joods Historisch Museum/NIOD)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier ANWB Culemborg go with the vlo

Joden poseren voor een wrang kiekje vlakbij Culemborg. (Ghetto Fighters’ House, Israël/The Photo Archive)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier Gideon Litten go with the vlo

Gideon Litten (midden) dook onder bij het katholieke gezin Ten Berge in Amersfoort. (Yad Vashem)

De Jodenvervolging in foto's Tweede Wereldoorlog go with the vlo 2

Vechtpartijen en chaos op de markt op het Amstelveld, 9 september 1940. (NIOD)

De Jodenvervolging in foto's Tweede Wereldoorlog boek go with the vlo

NSB’ers vallen Joodse kooplieden aan. Diverse kramen met koopwaar gaan omver. (NIOD) 

De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 is het eerste fotoboek over de Holocaust in Nederland. Door de jaren heen verschenen er weliswaar talrijke boeken over dit onderwerp, maar de beelden hierin dienen vrijwel altijd als ondersteuning of ter illustratie van historische handelingen. Best gek, omdat één beeld soms meer zegt dan duizend woorden. In dit dikke en grote boek (304 pagina’s!) staan de foto’s echt centraal. Het zijn er honderden, veelal gemaakt door amateurs. Ze werden ter beschikking gesteld door onder meer het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en het Joods Historisch Museum in Amsterdam, die grote verzamelingen amateurfoto’s uit de oorlog bezitten. Ze vroegen de Nederlandse bevolking al snel na de oorlog om hun privé-kiekjes te schenken en zo mee te helpen aan het documenteren van deze tijd. Het gros van de foto’s is paginagroot. Wegkijken lukt niet, hoe heftig ze soms ook zijn.

Als vee bijeengedreven en weggevoerd
Veel foto’s in het boek werden genomen in Amsterdam. Dit is niet zo vreemd, want in onze hoofdstad woonden verreweg de meeste Joden, ruim tachtigduizend in totaal. De vervolging was hier geconcentreerd. Om onbekende redenen zijn er van het wegvoeren van Joden in andere grote Nederlandse steden ook geen foto’s gemaakt of bewaard gebleven.
Het boek opent meteen met een flinke stomp in de maag: een grote foto van een razzia op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam. Op 22 februari 1941 werden hier Joodse mannen tussen de 20 en 35 bijeengedreven door de Ordnungspolizei. Deze eerste razzia op Joden in bezet Nederland ging gepaard met geweld en vernederingen. Te zien is hoe een keurige oudere man als een stuk vee over het plein wordt gejaagd door een stel Duitse plaaggeesten. Je voelt zijn angst. De razzia zou de dag erna een vervolg krijgen. In totaal werden 427 Joden opgepakt en afgevoerd naar het concentratiekamp Buchenwald. Uiteindelijk kwamen ze in het Oostenrijkse kamp Mauthausen terecht. Slechts twee van hen konden het navertellen.

De Jodenvervolging in foto's Tweede Wereldoorlog go with the vlo

Razzia op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam, 22 februari 1941. (NIOD)

De Jodenvervolging in foto's NIOD Tweede Wereldoorlog go with the vlo

Nog een foto van diezelfde dag. In vrachtwagens werden de mannen weggevoerd. (NIOD)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier razzia go with the vlo

Razzia op de Geldersekade in Amsterdam, 26 mei 1943. (H.J. Wijnne, Anne Frank Stichting)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier SD controle go with the vlo

Controle persoonsbewijzen Joodse postzegelhandelaren, Nieuwezijds Voorburgwal 1942. (Bart de Kok, NIOD)

Nog zo’n indringend beeld is de foto van een razzia op een vroege meimorgen in 1943. Op de Geldersekade in Amsterdam wacht een groep Joden, terwijl Duitse politiemannen de huizen langsgaan om er nog meer op te pakken. Rechts forceert een rechercheur in een lange regenjas onder dekking van de Duitse politie de deur van nummer 105, het woonhuis van het bejaarde echtpaar Barend en Aaltje Jacobs. Hij had zich de moeite kunnen besparen. De twee waren al eerder weggevoerd en stierven vijf dagen voor deze razzia in het vernietigingskamp Sobibor.
Razzia’s vonden expres vroeg of laat op de dag plaats, want dan waren er zo min mogelijk getuigen. Bovendien konden niet-Joodse Nederlanders dan makkelijker wegkijken. Als ze het niet met eigen ogen zagen, bestond het niet. Dat we deze foto toch hebben, danken we aan de oplettende eigenaar van de apotheek aan de overkant, Herman J. Wijnne. Hij nam de foto stiekem vanuit zijn huiskamer boven de zaak. Het maakt het tafereel des te beklemmender.

Jochie tussen de doden
De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 volgt het hele proces van sluipende isolatie tot de uiteindelijke vernietiging. Het is letterlijk en figuurlijk een zwaar boek. Zelfs over de meer alledaagse en ronduit vrolijke foto’s hangt de schaduw van naderend onheil. Wij weten wat veel mensen op deze foto’s toen nog niet wisten. Gezinnen die blij poseren voor een familieportret en vervolgens uitgeroeid werden, uitgelaten Joden tijdens een Poeriemfeest in Leeuwarden van wie er slechts één aan de dood zou ontsnappen, zulke ‘luchtige’ kiekjes hakken er even hard in. Ik moest het boek af en toe gewoon opzij leggen om op adem te komen.
De twee foto’s die me het meest raakten, staan achterin. Op de eerste (die ik hier helaas niet kan laten zien vanwege de rechten) arriveert de Duits-Joodse Ernestine van Witsen-Weinberg op Station Amsterdam Centraal, nadat ze het concentratiekamp Bergen-Belsen heeft overleefd. Haar ogen staan dof, ze is door verdriet en ellende getekend. Ik vraag me af hoe het haar verder vergaan is. Veel Joden die terugkeerden uit de kampen ontdekten dat hun woningen en overige eigendommen door anderen waren ingepikt. Hen wachtte vaak een kil onthaal. Marga Minco schreef hier prachtig ingehouden over in haar romans Het Bittere Kruid en De Val.

De Jodenvervolging in foto's Tweede Wereldoorlog NIOD nazi's go with the vlo

De Duitsers zien de razzia op het Jonas Daniël Meijerplein tevreden aan, 22 februari 1941. (NIOD)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier Jodenster go with the vlo

Fietser met Jodenster, 1942. Afplakken van winkelruiten, 1940. (N.V. Vereenigde Fotobureaux/NIOD)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier Westerbork go with the vlo

Bewaker kamp Westerbork, 3 oktober 1942. (Coll. Karl Schneider, Bremen Staatsarchiv/Duitsland)

Jodenvervolging in foto's Joods Cultureel Kwartier kinderen Deventer go with the vlo

Joodse school, Deventer 1942. Alleen het meisje in de witte jurk overleefde het. (Etty Hillesum Stichting)

Fotoboeken Tweede Wereldoorlog Nederland kleur go with the vlo

Drie andere fotoboeken over de oorlog die ik niet genoeg kan aanbevelen.

Hartverscheurend is de foto waarop de zevenjarige Simon ‘Sieg’ Maandag, een Nederlands jongetje, verweesd rondloopt in een landschap dat bezaaid is met lijken. De datum is 17 april 1945 en de locatie Bergen-Belsen. Het concentratiekamp is nog maar net bevrijd door de Britten, die tot hun afgrijzen duizenden nog niet begraven lichamen aantreffen. Dat piepjonge knaapje omringd door de dood, het is zo’n gruwelijk beeld. Ik zal het nooit meer vergeten. Overigens betreft het een gekuiste versie van deze foto. De naakte lichamen van twee vrouwen op de voorgrond kregen kleding aan. Het originele beeld van de Britse fotograaf George Rodger was explicieter (bekijk hier de gekuiste en ongekuiste versie). De auteurs van het boek, NIOD-medewerkers René Kok en Erik Somers, hadden hier bij het samenstellen nog geen weet van.
Alle foto’s uit De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 kun je eveneens bekijken tijdens de gelijknamige tentoonstelling in het Nationaal Holocaust Museum i.o. in Amsterdam. Voor iedereen die weer even een geheugensteuntje nodig heeft: dit mag nóóit meer gebeuren.

De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945
René Kok en Erik Somers
Uitgeverij WBOOKS
ISBN 978 94 625 8315 3
Prijs: € 29,95
wbooks.com

De expositie De Jodenvervolging in foto’s, Nederland 1940-1945 is nog tot en met 6 oktober 2019 te zien in het Nationaal Holocaust Museum i.o. in Amsterdam. Meer informatie vind je op jck.nl.

 

Deel dit artikel!
Facebooktwittergoogle_plusmail

 

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


Over de auteur



Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Omhoog ↑